Yazınız hem başlık hem içerik olarak bana Etienne De La Boetie (öl. 1563)' nin Gönüllü Kulluk Üzerine Söylev isimli kitabını çağrıştırdı... Rabb'e kul olmak ile O'nun dışındakilere kulluk arasındaki ince çizgiye atıfları olan bir kitap. İhsan Eliaçık'ın "Gönüllü Kulluk" başlıklı bir yazısına da temel teşkil etmiş. Paylaşalım istedim:

Etienne De La Boetie (öl. 1563)' nin Gönüllü Kulluk Üzerine Söylev adlı kitabı batı siyasi düşünce tarihinin en önemli yapıtlarından birisidir. Le Boetie, bu kitabında mutlak monarşiyi savunmak bir yana, siyasal iktidarın her türlüsüne karşı çıkıyor.

Montaigne, arkadaşı olan Le Boetie'yi savunmak amacıyla her türlü devlet otoritesine karşı anarşist eğilimler barındıran bu kitabın 16-18 yaşlarında yazıldığını söylemektedir. Ancak Le Boetie'nin 1553'den sonra kitabını gözden geçirdiği kesinlik kazandığına göre, kitabın bir gençlik yılları ürünü değil, üzerinde çalışmalar yapılarak defalarca basılan ciddi bir eser olduğu ortaya çıkar.

Siyaseti, iktidar ilişkileri ağının oluşumu şeklinde kavrayan Le Boetie, devletin nefret edilecek bir olgu olduğunu iddia etmektedir. İktidarın hoş, sevilecek bir şey olduğu şeklindeki yaygın kanıya karşı çıkar. Bu görüşten hareketle Le Boetie, doğaya aykırı düşen iktidar olgusuna insanların nasıl olup da boğun eğdikleri meselesini kitabının odak noktası yapar. Böylece, ona göre siyaset üzerinde düşünmek demek, insanların "yönetilme" isteklerinin nereden kaynaklandığı üzerinde düşünmek demektir. Bir iktidarın ortaya çıkış nedenleri yöneticilerin hırslarından ziyade, yönetilenlerin gönüllü boyun eğişlerinde aranmalıdır. Ayrıca, halkların gönüllü kulluk tutkusuna bağlanmalarında tiranın kullandığı yöntemlere ve devlet mekanizmasının etkinliğine de bakılmalıdır. Hükmetmek, La Boetie'ye göre, devleti kulluk ve bağımlılık ilişkileriyle bir pramit şeklinde düzenleyerek kurmaktır. Böylece La Boetie, her türlü bağımlılığı reddederek doğal özgürlüğü savunmasıyla, siyasi düşünce tarihinde iktidar ve devlet olgusuna bambaşka bir açıdan yaklaşmaktadır.

La Boetie'nin kitabının girişinde sorduğu sorular, siyaset, iktidar ve devlet konulardaki bilinen anlayışları temelden sorgular mahiyettedir;

" Burada üzerinde durmak istediğim sorun, bu kadar insan, bu kadar köy, şehir ve bu kadar ulus, nasıl oluyor da, iktidarını yalnızca onların kendisine verdiği güçten alan tek bir tirana katlanabiliyorlar? Ey Tanrım nedir bu? Bunu hangi adla tanımlayabiliriz? Bu ne biçim bir beladır? Kendilerine ait ne malları, ne aileleri ve çoçukları, hatta ne de yaşamları olan sonsuz sayıdaki insanın boyun eğmesini görmek ne büyük bir felakettir, daha doğrusu ne uğursuz bir kötülüktür? Koca bir düşman ordusu veya barbarlara değil, tek bir kişinin yaptığı haksızlıklara, yağmalara ve gaddarlıklara nasıl katlanıyorlar?..."

La Boetie'ye göre insanlar yalnızca özgürlüğe sahip olarak değil onu koruma duygusuyla da doğmuşlardır. Bu açıdan özgürlüğün doğal olup olmadığını tartışmak bile yersizdir. Hayvanlar bile insanlara hizmet amacıyla yaratılmış olmalarına rağmen boyunduruk altına girmekten sıkılırlar. Öküz kendisine vurulan boyunduruktan, kuşlar kafeslerden sızlanıp yakınırlar. Belkide hayvanların dili olsaydı "yaşasın özgürlük" diye haykıracaklardı. Fakat işin dramatik yanı şudur: Nasıl oluyor da özgürlük karakteri ile doğmuş olan insanoğlu, tiranların boyunduruğunu gönüllü olarak kabul ediyor, hatta istiyor, talep ediyor?

La Boetie'ye göre üç çeşit tiranlık vardır; halk seçimiyle krallık, silah zoruyla krallık ve soydan devirle krallık... Bu tiranlık biçimleri arasında farklar olsa da biri diğerine tercih edilecek kadar iyi değildir. Hükümdarlığa ulaşma araçlarının farklı olmasına karşın hepsinde de hükmetme biçimi aynıdır: Seçimle gelmiş olanlar uyruklara sanki uysallaştırılacak boğalarmış gibi davranırlar; fatihler uyrukların üzerinde avlarının üzerindeki gibi haklara sahip olduklarını düşünürler; soydan devirle gelenler ise uyruklarını doğal köleleriymiş gibi kullanırlar. Halbuki ona göre bu tranlıkların hiç birisi doğaya uygun değildir. Hatta tümüyle özgürlükçü ve yumuşak huylu olan Tanrı'ya bile aykırıdır bu tiranlıklar. La Boetie'ye göre Tanrı'ya tiranlıktan daha aykırı bir şey olamaz.

Peki halk nasıl oluyorda tiranlara, diktatörlere, krallara böylesine gönüllü kulluk yapmayı kanıksıyor? La Boetie bu konuda da şunları söylemektedir;

"Halk bir kere kullaşmaya görsün, özgürlüğü öyle unutuyor ki, artık uyanıp yeniden özgürlüğünü ele geçirmesi olanaksız oluyor. Üstelik halk, çok içten bir biçimde kulluk ediyor. Bu durumu gören, onun özgürlüğünü değil de köleliğini kaybettiğini sanır. İlk başlarda, zorlama nedeniyle boyun eğildiği bir gerçek. Fakat bundan sonra gelen kuşak, özgürlüğü hiç görmeyip tanımadığından dolayı, pişmanlık duymadan kulluk eder ve önceki kuşağın zorla yaptıklarını seve seve yerine getirir. Boyunduruk altında doğan insanlar, kulluk, kölelik içinde büyütülüp eğitilirler. Bu insanlar daha ileriye bakmadan doğdukları gibi bir yaşamı sürdürmekle yetinirler ve bulduklarından başka hakları ve malları olabileceğini düşünmediklerinden başka, doğumlarındaki durumu doğal durumları olarak kabul ederler. Bununla birlikte, haklarından yararlanıp yararlanamadığını veya kendisi ya da önceki kuşak üzerinde üzerinde bir haksızlık yapılıp yapılmadığını anlamak için kötülüklere ara sıra bir göz bile atmayan böylesine savurgan ve gevşek başka bir mirasçı olamaz. Bu konuda onu gönüllü kulluğa alıştıran en etkili şey içinde doğup büyüdüğü gelenek ve göreneklerdir..."

Görüldüğü gibi La Boeite, iktidar olgusunun nasılı değil daha çok niçini üzerinde duruyor. İktidarın niçin var olduğunu öncekilerden farklı olarak, uyrukların gönüllü boyun eğişinde arıyor. Bu boyun eğişin ise, ondan başka bir şey görmemeleri ve doğdukları anda ne gördülerse onu doğalmış gibi kabullenmelerinden ve sorgulamamalarından kaynaklandığını belirtiyor.

La Boetie'nin kitabının batı siyasal düşünceler tarihinde, özellikle iktidar karşıtı, otorite aleyhtarı militan hareketler içinde oldukça etkili olduğunu görüyoruz. Fransa'da Saint-Barthelemy katliamı ertesinde bazı Huguenotlar (Fransız Calvinist Protestanları) bu kitabı ele geçirmişler ve 1574'ten başlayarak onu kendi amaçları doğrultusunda kullanmışlardır. Daha sonraları Gönüllü Kulluk Üzerine Söylev, çeşitli tarihlerde cumhuriyetçiler ve demokratlar tarafından kullanılmıştır. 1789 Fransız devrimi başlarında yayınlandığı gibi, 1857'de Louis-Napolyan darbesinden sonra Brüksel'e kaçan cumhuriyetçiler de bu kitabı bastırıp piyasaya sürmüşlerdir...

Gönüllü Kulluk Üzerine Söylev, bu açıdan bakılırsa "neye kulluk etmemiz gerektiği" hakkında son derece kışkırtıcı ve uyarıcı tespitler içerir. Ömürde bir kez kılınması tavsiye edilen tespih namazı, her insanın, ömründe bir kez böyle "anarşist" ruh hali yaşamasını tavsiye ediyor ve faydalı buluyorum. Fakat orada takılıp kalmamak da lazımdır. Zira devletin adaletten başka gerekçesi yoktur. Bunu anlamadan siyaset yapanlar sonunda geldikleri yerde kendilerine bile tanıyamaz hala gelebilirler.

İhsan ELİAÇIK * Gerçek Hayat Dergisi