Günümüz Müslümanlarını, XVIII-XIX. Yüzyılın Müslüman seleflerinden ayıran özellik hem çok kaba, hem de pek anlaşılabilir içerik göstermemektedir. En büyük kabalık şudur: XVIII. Yüzyılın Müslümanları için “gelişme”nin önünde bir engel olarak görülen şeyler; günümüz Müslümanlar için gelişmeyi destekleyen bir etken olarak görülmektedir. Anlaşılması bir yığın güçlüklere bağlı olan şey ise, günümüz Müslümanlarının XVIII. Yüzyıl Müslümanlarıyla “Müslüman” ismi dışında hiçbir bağlarının olmadığıdır. Çağdaş Müslümanlık asla tekil anlam taşımıyor. Yani bugün için “bir İslam alemi” hayali bir coğrafya olmasa da; hayali bir söylemdir.

Uyanık siyasal mantık – ki Müslümanlar zaten en fazla bu mantığa itaat ederler – aşılmaz olanı “zenginlik” olarak gösterse de, zenginliklerin sınırlarının nereden geçtiğini tayin edemeyecek kadar yoksuldur. Kimlik, günümüzde algılanamyan bir hobiciliktir. En yalın anlamda bizden istenen basitlik, en karmaşık işlemler sonucunda ulaşılmaz olmuştur. Podyumda sergilenmek felsefik olmayacak derecede sıradan bir görüntülenme olduğu halde; karmaşık işlem onu cazip bir sunum haline getirdiğinden başıörtülü kadın da flaşlar altında varlıksal bir kanıtlanma yolunu seçme mücadelesine katılmaktan geri durmamaktadır. Çoğu kimsenin düşündüğünün tam aksine, çağdaş dünya zengin değildir; zengin bir mirasa sahiptir. Ve çağdaş dünya bir sürü alanlar oluşturmamaktadır. Bütün mevcut alanları, aynı statdarları, dili, tanımları, ifadeleri, algıları kullanarak bir tek zeminin merkezine çekmekte ve film şeridi gibi kareler halinde geçmektedir. Görüntünlenmenin ahlaki bir içerik taşımadığı bu merkezde kalıcı olmak olanaksız olduğunda; büyük tahbirin kaynağı şu veya bu resmin, pozun, kimliğin, bedenin ne denli ahlaki bir görünüm çizip çizmediği değil; bizzat tekniğin, kurgunun, standarların, dilin ve merkezin kendisidir. En büyük tahribi yapan yapının kendisi olduğu halde, tahribi önlemek adına yapıdan yana olmak çağdaşlığı aşağılanmışlık derecesine kadar düşürmektedir. Böyle olduğu halde seleflerine oranla onların Müslüman halefleri daha kaba reaksiyonlara, daha azılı radikalizme ve daha basit anlayışlara sahiptiriler.

Yüzyıllardan beridir, en azından net bir tarihle XIX. Yüzyılın başlarından bu yana, Doğu kendisine ait olmayan dünyada kendisini savunma yöntemleri geliştirmek istedi. Bu kaba ve basit söylemle özellikle milliyetçilik ve dini cereyanlarla “hakikat” öğretisine dönüştü. Sonraki kuşaklar bunu savunma aracı olmaktan ziyade bir yaşam biçimi olarak gördüler. Bu savunma yaşamı XX. Yüzyılda akedimik-bilimsel bir uğraşa dönüşerek kurumsallaştı. Ve bu kurumsallaşma hakikatı kendi tekeline aldı. Artık bize mümkün gözüken ahlaki, bilimsel, dini, siyasi, sosyal ve külütrel yaşam; karmaşık işlemlerden geçirilerek basit’in alanına çıkarılmış olandır.

Bizim çağdaşlıkla bağlantımız ilgiye olan bakışımızdan kaynaklanmaktadır. Toplum ilgiye ac, sessiz bir kalabalıktır. Fazlaca ortaçağ sessizliğine gömülmüş Doğu için Batı çarpıcı bir ilgiydi. Bu ilgiye en erken çarpılanlar Doğulu aydınlar ve siyasiler oldular. Siyasilerin kaygıları aşırı iktidarsaldı. Aydınlar ise “akılcı büyücüler” olduğundan Batı’da birbiri ardı sıra patlayan Rönesans, Aydınlanma, Humanizm, Sanayi Devrimi, günümüzde de İnsan Hakları flaşına ve görüntüsüne ilgiliydiler. Hem siyasiler, hem de aydınlar açısından Batı “dünya hakimiyetinin akılcılığını” yaşıyordu. İlgi ve merak; daha da vahimi bu “akılcı hakimiyetin” Doğu’nu ele geçirmeye başlaması bakış ve hayat açımızın Batı’ya yönelmesini ve her geçen gün biraz daha açılmasını sağladı. Ama bir süre sonra “akılcı dünya hakimiyetinin” “Batılı bir akılcılık” olduğunu anlaşıldı. Bu anlama savunma psikolojisini doğrudu. Böylece Doğu tarihinin en erdemsiz mudafaa sistemini üretmeğe başladı. Bazılarımız “başarılı ve harika bir Batı eserinde Doğulu kökler aramağa” koyulurken; diğerleri de “başarı araçlarını alarak Doğulu amaca uygulama” yöntemi üzerinde durmağa başladı. Birinci tepki Doğu’nun beşeri ve siyasi yaşamına bağlı kesimlerinden gelirken; ikinci tepki dini çevrelerden geldi. Her iki kesimin de başarı şansı yüzde 50 idi ve günümüzde Doğu’da bu iki yüzde ellilik kesim arasında “hakikat kavgası” sürmektedir. Her ikisinin de “hakikatı” %50 olduğunda göre, %50’lik de bir yanılma oranını kendi hakikat öğretilerinde barındırmaktadırlar.

Tarih için saflık “ahlaksızlıktır”. Tarihin bir yerinden kesip alabileceğiniz örnek toplum örneği, söyleme kazandırıldığı an itibariyle “örnek” olmaktan çıkmağa mahkumdur. Çünkü bizim tarihe atıflarımız, tarihin bize sunduklarının sadece %50’i içermektedir. Yani bütün toplumların “hakikat geçmişi” yarı yarıya hakikidir. Geçmişten esinlenerek yaratılmak istenen dünya, meşru olmak adına tarihe ilişkin bir yanaşmadır. Kuşkusuz tarihsel zaman ait olduğumuz, en iyi zaman anlayışdır. Ve son iki yüzyıldır tüm episteme algımız buna dayalıdır. Ama, tarih bizim algımıza tâbi olarak yaşanmamıştır. Bugün bize İstanbul’un fethi için birincil ve ikincil gözüken nedenler; pekala Fatih Sultan Mehmet için üçüncü ve dördüncü sıradan bir etken teşkil ediyor olabilir. Tıpkı bugün bize çok anlamlıymış gibi gözüken değerlerin, o değerlerin gerçek mimarları olan insanlar için basit bir öğenin uzantıları olarak tasvir edilmiş olması mümkündür. Bizi, iki yüzyıl öncesinde yaşamış seleflerimize bağlayan şey, onların bizim için bügün için taşıdıkları bir veri deposu olmalarından öte bir şey olmamalarıdır. Belki bugün toplum olarak ahlaken “fahişeliği” ve “intihatı” seleflerimiz gibi onaylamıyor olabiliriz; ama bu onaylama ölçütlerimizin aynı olduğu anlamına gelmiyor. Dolayısıyla bizim saflık arayışımız, saflığın yeri ve zamanı bakımından saf değildir. Bu yüzden en iyimser haliyle bizim “hakikat geçmişimiz”, geçmiş olması nedeniyle hakikat’tır.

Kimse inkar edemez, bizim Batı’ya duyduğumuz ilgi, güce duyduğumuz ilgi olarak başlamıştır. Dolayısıyla biz, iktidara olan hayranlığımızı çıplak bir sunum haline getirmemek için onu her türlü ahlaki, dini, sosyal ve kültürel değerlerimiz ile süslemeye çalıştık. “”Doğu ahlakı, Batı teknolojisi” söylemi XIX. Yüzyıl inancının farzı hükmündeydi. Bunun dinsel hakikat karşısındaki akli karşılığı şuydu: Tanrı teknolojini ahlaksızların eline vermiştir. XIX. Yüzyıl’ın Müslüman aydınları bunun nedenini “Doğu’nun yozlaşmasında” gördüler. Buna göre, yozlaşmanın nedeni din değildir; tarihtir. Din’i kurtarmak adına yapılan bu savunma, tarih’le olan bağını kesmeye başladığı andan itibaren gayri-meşru hale gelmektedir. Çünkü, dini tarihin sınırları dışına atmak; yaşamın sınırları dışına atmak demektir. Bu yapay ve hayali çizgini, yaşamın içinden geçirmek için XIX. Yüzyılın sonu ile XX. Yüzyılın başlarında Müslüman aydınlar bir “Saadet Asrı” (asr-ı saadet) miti ürettiler. Din’i “yozlaşmış tarih”ten kurtarmak için ona bir “hakikat geçmişi” kurguladılar. İnsanın zamandan ayrılıp bir “saadet” içine çekilmesi dinen mümkün olmadığı halde, bir zamansal “saadet” anlayışını üretmenin mümkünlüğünü hesaba katmayan bu savunma aşırı çağdaş bir yöntemdi. Bu savunma, Batılı bir akılcılığın, Batı’nın farklılığına, özellikle de modern bir Batı akılcılığına ve onun genetik açıklanmasına bağlı olmasından ileri geliyordu. Biz burada Batı ile ters bir ilişki kurmaya başladık. Batı mevcudu kendi tarihinin “saadeti” yaparken; biz geçmişi mevcut “saadetimiz” olarak sunmayı denedik. Batı kendi saadetin genetikleştirken, biz genetiğimizi saadetleştirdik. Ama bu bağlantı “akılcı bir dünya” için hiç akıllıca değildir. Bu yüzden bazı Doğulu aydınlar ve siyasiler, Batı’nın yükselişini aklın yükselişinde gördüğünden tek meşru gücün “akıl” olduğunu ileri sürdüler. Bu kendi geçmişimizin “aklileştirlmesi” demekti. Hayali “asr-i saadet”in yerini; çağdaş “akl-i saadet” aldı.

(Bunu sadece İslam dünyasına özgü olduğunu düşünmeyelim. Benzer çabayı Çin ve Hindistan’da görüyoruz. Örneğin, Çinli Şih Hu, Sung dönemi Yeni Konfüçyüslerini, önceki dönemin Konfüçyüs olmayan yazarlarını görmemezlikten gelerek geleneğin doğru yoldan çıkması, yani yozlaşma olarak görmektedir. Öte yandan Çinli Wang Ç’ing Aristoteles mantığını Çinlilerde olduğunu iddia ederek, Çin’in geçmişinde bir bilgi ve düşünce “saadet çağı”nın varlığına göndermede bulundu).

Sorun şu ki, Doğu tarihi boyunca hiç savunmada kalmamıştır ve savunma’nın ne olduğuna ilişkin bilgiye sahip değildir. Doğu, tarihinin en karanlık ve gerileme çağlarında bile direnmiştir. Buna karşılık Çağdaş Batı, uzun yüzyılların savunma yaşamından sonra atağa kalkmış bir dünyadır. İşte bugün bizim “medeniyet”, “şehir merkezli dünya” dediğimiz şey aslında Batı’ının “dünya hakimiyeti akılcılığının” çekirdeğini oluşturan “savunma” güdüsünden beslenmektedir.

Günümüzde Batı’nın dünyayı savunması kendini savunmadır. Kendini bir başkası aracılığıyla savunamadığı için, başkalarını kendileştirerek savunma yolunu seçmiştir. Batı Medeniyeti, dünyanın Batılaştırılmasıdır.

Bugün siyasal söylemlerin yerini ekonomik söylemler; siyasi kutupların yerini ekonomik çatışmalar ve siyasi geleneklerin yerini ekonomik düzenlemeler almıştır. Kuşkusuz, ekonomik kaygılar siyasi kaygılardan daha ahlaki değildir; ama onlardan daha insanidir. Bugün ekonomik düzlemde bir dünya modelinin bize cazip gelmesinin yegane gerekçesi de onun siyasi söylemlerden daha “insani” olmasındadır. Ama çağdaş dünyanın ekonomik söylemini, çağdaş dünyayı ortaya çıkaran siyasi söylemler yaratmışlardır. O halde, daha “insani” gibi görülen “ekonomi dünya”, “siyasi dünya”nın ahlak dışı insanlık söylemidir.

Sorun ne Batı’da, ne de Doğu’da iddia edildiği gibi bir “yozlaşma” ve bir “gelişme” karşılaşması; atak bir kültür; savunan bir kültür; araçlarla kendini onaran bir amaç meselesi değildir. Sorun bir “akıl” meselesidir. Mesele şu ki dünyaya hükmeden Batı “akıllı”dır; ve onun garşısında geri kalan dünyanın diğer parçası “geri kalmıştır” ve aydınlanmak için Batı aklına ve bu akıl doğrultusunda kendini savunmaya muhtaçtır. Yani mesele, geçerli olabailecek tek bir akıl anlayışına Doğu’da ve Batı’da kendini ele veren katışıksız bir kabullenmedir. Yani güç, başarı, egemenlik ve gelişim Batı aklını meşru tek geçerli akıl kılmıştır. Bundan dolayı Batı aklıcılığı karşısında dünyanın diğer toplumlarının aklı “karşı akılcılık” veya “akıldışlılık” olarak görülmüştür.

Arapça’da köken bilimsel olarak “akıl”, Latince “hesaplama, oran ve tayin etme” anlamında “ration”, İngilizce’deki “neden ve algılama” anlamında “reason” ve Türkçe’deki “us”tan farklı olarak “devenin sırtı” (hörgücü) anlamına gelmektedir. Ebu Sufyan “benim şerefim develerimin sırtındadır” derken; aklın değerini belirlemiştir. Ekonomik bir dünya için bugün ısrar eden Doğulular şereflerinin yerini belirlemekte çok akılılar. Ticari kaygılarla donatılmış bir evresellik, siyasi kaygılarla XVIII. Yüzyılda doğan milliyetçilkten savaş yönüyle ayrılacaktır. Milliyetçilikte ulusların çarpışması ve çıkarları söz konusu iken; küreselleşmede bireylerin ve bedenlerin çarpışması ve çıkarları söz konusudur. Topluma karşı birey; devlete karşı şirket; erkeğe karşı kadın; ulusa karşı cemaat veya mesleki gruplar.

Batı ve onu zoruyla Doğu günümüzde bu değişimin savaşını vermektedir. Bir zamanlar tercih edilenler, bir zamanlar tercih edilmeyenlerin yerine yuvarlanmaktalar. Şirket patronları ile ulus lideleri arasındaki savaşta araçsal güç dengeleri ulus lidelerinden yana gözükse de; bedenlerin yönetimi ve hakları şirketlerin tekelinde bulunmaktadır. Nüfüs cüzdanlarının yerini, şirket kimlikleri almaktadır. Kariyer ve profesyonellik ibadet haline gelmektedir. En önemlisi “Müslüman mantığı” açısından ticari bir dünya, siyasi bir dünyaya tercih edildiğinden çağdaş Müslümanlar küresel çılğınlığın önde giden aktörleridirler. En azından Arap dünyası bunu bize kanıtlamaktadır. İlginçtir, Türkiye’de iki kesim (Müslüman ve Batılı siyasiler ve gruplar) aynı reflekslerle “tek dünya” mantığına olumlu tepki vermekteler. Oysa, bir din devleti olduğu ve “ticari anlamda tek dünya” düşüncesine daha fazla açılım göstermesi beklenen İran ise tam bir “milliyetçi” görüntü çizmektedir.